Iser Kuperman

150

Dzisiaj mija równo sto lat od narodzin wyjątkowej osoby w historii naszej gry. Tak wyjątkową postać trzeba i warto wspominać. Tak jak współczesne pokolenia warcabistów kształcą się od 25 lat na książkach Burzyńskiego, tak wcześniejsze rosły na książkach Kupermana. Jego twórcza długowieczność zachwycała i zachwyca. Liderem światowego rankingu był po raz ostatni w wieku 66 lat, a mając lat 75 lat notowany był po raz ostatni w pierwszej dziesiątce! Ostatni jego turniej zaliczany do rankingu to Mistrzostwa Panameryki. Lipiec 2005 roku. Kuperman (lat 83) zajmuje 4 miejsce z wynikiem +6 =8 -1.
Zmarł 6 marca 2006 roku.

Rocznicę dzisiejszą odnotujemy na DAMINATORZE w trzech częściach. Część pierwsza to artykuł arcymistrz A. Domczewa napisany współcześnie z przeznaczeniem na strony FMJD, który za jego zgodą zamieszczam po polsku tutaj. Dwie kolejne to ciekawe publikacje z “PW” które ukazały się z okazji 80 urodzin Kupermana.

Miłej lektury.

Część pierwsza 

Alexey Domczew 
Setna rocznica urodzin Isera Kupermana

(kwiecień 2022)

Nie tak dawno były czasy, kiedy wszyscy znali mistrzów świata w szachach. Nazwiska Botwinnika, Tala, Karpowa, Kasparowa słyszeli wszyscy, nawet ci którzy nie interesowali się szachami. W Kijowie jakoś nie wychodziło z szachowymi „gwiazdami”, ale z warcabowymi jak najbardziej. Iser Kuperman, jeden z największych warcabistów XX wieku, stał się najbardziej kultową postacią. Siedem razy zdobywał tytuł mistrza świata: pięciokrotnie w meczach – w 1958 (z Marcelem Deslauriers), w 1959 (z Gertem van Dijkiem), w 1961 i 1965 (z Wiaczesławem Szczegolewem), w 1967 (z Andrisem Andreiko) i dwukrotnie tytuł ten został mu przyznany bez gry – w 1963 i 1975 roku. Był także mistrzem Europy, wygrywał prestiżowe turnieje międzynarodowe, zdobywał złote medale w mistrzostwach ZSRR.

Iser Josifowicz Kuperman urodził się w 1922 roku w miejscowości, której obecnie nie ma na mapie. Była to wieś Chabno pod Kijowem, którą w 1938 roku zmieniono na Kaganowicze, a w 1957 roku na Polesie. W 1990 r. osada ta została zlikwidowana jako strefa czarnobylska. Po emigracji Kuperman chętnie odpowiedział na pytanie dziennikarzy o miejsce urodzenia: „Czarnobyl!”. Niektórzy myśleli, że to żart – okazuje się, że nie tak do końca …

W czasach dzieciństwa Kupermana warcaby były chyba nawet bardziej popularne niż szachy – czasy były proste i bezpretensjonalne, a w warcaby grano amatorsko na prawie każdym podwórku. To hobby nie ominęło Izyi. Warcabami zainteresował się od wczesnego dzieciństwa, choć początkowo chodził na zajęcia kółka szachowego kijowskiego Pałacu Pionierów (swoją drogą wspólnie z przyszłym arcymistrzem szachowym Davidem Bronsteinem).

 

Już w wieku 18 lat, w 1940 roku, utalentowany i pracowity młodzieniec Iser Kuperman otrzymał tytuł Mistrza Sportu ZSRR w warcabach. Gdy w 1941 roku wojna dotarła w głąb ZSRR nie było już czasu na warcaby. Kuperman nie walczył, otrzymał dyplom inżyniera górnictwa i przez pewien czas z powodzeniem pracował w swojej specjalności.

Wojna się skończyła i znów zaczęło się życie warcabowe. Już w 1945 roku Kuperman po raz pierwszy wziął udział w mistrzostwach ZSRR i od razu wygrał. Oczywiście w warcabach rosyjskich – inne odmiany nie były wtedy rozgrywane w ZSRR. Wygrał także kolejne trzy mistrzostwa ZSRR. Potem raz nie zagrał, by w 1950 roku znów wygrać z fenomenalnym wynikiem – osiem wygranych, bez porażki.

W kolejnych trzech mistrzostwach z rzędu – w 1951, 1952 i 1953 – Kuperman nie uczestniczy. Co się stało? Okazuje się, że po genialnym wyniku w 1950 został oskarżony o przekupywanie przeciwników i zdyskwalifikowany. W 1954 zniesiono mu dyskwalifikację i Iser postanowił nie grać już w rosyjskie warcaby. Na scenę weszły międzynarodowe, stupolowe warcaby. Właśnie te turnieje stawały się coraz bardziej znaczące, a zwycięzcy otrzymywali nie tylko puchary i medale, ale także możliwość wyjazdu na turnieje zagraniczne – jedną z najważniejszych nagród dla radzieckiego sportowca.

W tym samym 1954 został pierwszym mistrzem ZSRR w warcabach stupolowych, a następnie powtórzył swój sukces jeszcze dwa razy z rzędu. Czas wejść na arenę międzynarodową.

W 1958 Kuperman wyjechał na Turniej Kandydatów do Holandii i od razu zajął pierwsze miejsce. Teraz czekał go mecz z mistrzem świata – Kanadyjczykiem Marcelem Deslauriers (na zdjęciu powyżej). Mecz odbywał się w ciągłej podróży – grano w trzynastu miastach w Holandii. Trudne zadanie, ale to nie przeszkodziło Kupermanowi w wygranej. Został więc pierwszym sowieckim mistrzem świata w międzynarodowych warcabach. Nawet tak wysoki tytuł nie przyczynił się jednak do poprawy warunków życia jego rodziny. Rodzina Kupermanów nadal mieszkała w mieszkaniu komunalnym w domu o adresie, który za kilkadziesiąt lat stanie się znany: Andreevsky Descent 13. Tam kiedyś mieszkała rodzina Bułhakowów a pokój Kupermana mieścił się obok dawnego gabinetu autora „Mistrza i Małgorzaty”.

Rozpoczął się kolejny cykl zmagań o tytuł mistrza świata. Prawo do meczu z Kupermanem uzyskał holenderski arcymistrz Gert van Dijk. Zgodnie z regulaminem mecz został rozegrany w okresie listopad-grudzień 1959 roku w pięciu radzieckich miastach. W Kijowie Holender chciał odwiedzić swojego przeciwnika – porozmawiać w przyjaznej i swobodnej atmosferze. Wywołało to panikę wśród władz miasta: jak sprowadzić obcokrajowca do mieszkania komunalnego? Holendrowi zasugerowano, by zrezygnował z prywatnej wizyty i zaproponowano  oficjalne przyjęcie w restauracji. Niczego niepodejrzewający van Dijk nalegał wyłącznie na nieformalne spotkanie w domu Kupermanów. Mistrz Świata na jedną noc otrzymał przyzwoite mieszkanie w nowo wybudowanym domu. Tam przyjął swojego gościa, który nie miał pojęcia, że właściciel mieszkał wczoraj w zupełnie innym miejscu…

Całe lata sześćdziesiąte były dla Kupermana wyjątkowo udane w jego warcabowym życiu. Tytuł mistrza świata nie uciekał mu daleko – tymczasowo oddał go utalentowanym Wiaczesławowi Szczegolowowi i Andrisowi Andreyko (na zdjęciu poniżej) w turniejach, a potem zwracał go sobie w meczach.

Wyjątkiem w tej serii są wydarzenia 1963 roku. Turniej Kandydatów wygrał senegalski warcabista Baba Sy. Był czystym praktykiem, nie studiował literatury warcabowej – w ogóle nie umiał czytać ani pisać. Afrykański samorodek grał znakomicie. Do meczu jednak nie doszło – Baba Sy nie przyjechał do ZSRR, a Kuperman pozostał mistrzem świata. Dopiero w 1986 roku, osiem lat po tym jak Baba Sy zginął w wypadku samochodowym, FMJD zaczęło badać, dlaczego nie doszło do meczu. Okazało się, że Federacja Warcabowa ZSRR po prostu nie wysłała mu wtedy zaproszenia, a niepiśmienny Baba Sy nawet nie wiedział, jak i gdzie protestować. W 1986 roku FMJD retrospektywnie ogłosiło Baba Sy mistrzem świata z 1963 roku. Ten tytuł również pozostał przy Kupermanie.

W 1974 Kuperman zajął pierwsze miejsce w Turnieju Kandydatów. Znów jednak w grę wchodziły nieczyste zagrania (w ostatniej rundzie turnieju była ułożona partia z Andrisem Andreiko). Aktualny mistrz świata Ton Sijbrands odmówił obrony tytułu na znak protestu. Jednak 21 listopada 1975 roku Iser Kuperman został ogłoszony mistrzem świata.

W 1976 roku mistrzem świata został młody Holender Harm Wiersma. Przepisy dawały Kupermanowi prawo do rewanżu w meczu, ale Komitet Sportu ZSRR stwierdził, że 55-letni Kuperman prawdopodobnie nie wygra. Kupermanowu zakazano gry w rewanżu. Niewykluczone, że władze po prostu zdecydowały się na to, by zachować ostrożność – słynny arcymistrz szachowy Wiktor Korcznoj odmówił powrotu do ZSRR po turnieju w Amsterdamie i najwyraźniej postanowio też nie wypuścić Kupermana za granicę – a jeśli tam zostanie … Tak czy inaczej – Kuperman zdał sobie sprawę, że jeśli podróże międzynarodowe stały się dla niego niedostępne, to można pożegnać się z karierą sportową. Rozpoczął starania o emigrację.

W 1977 wyjechał z kraju, ale wcześniej oczywiście pozbawiono go obywatelstwa, tytułu “Zasłużonego  Mistrza Sportu ZSRR”, a także jego nazwisko zostało usunięte ze wszystkich sowieckich publikacji warcabowych. Napisane przez niego książki były oczywiście zakazane w ZSRR.

Rodzina Kupermanów przeniosła się do Stanów Zjednoczonych i osiedliła w Bostonie. Nadal pisał i publikował za granicą (w Holandii, w Izraelu). Jego najbardziej wymownym dziełem jest „Los mistrza”. Szczególnie interesujące jest czytanie tej książki równolegle z jego pracą biograficzną, wydaną w ZSRR – „Na czarnych diagonalach”. W tych książkach opisane są te same wydarzenia, ale w zupełnie inny sposób. Ton książek jest zupełnie inny. W książce „Na czarnych przekątnych” wszystko jest piękne, wszyscy jego koledzy są mili i czarujący, a w „Losie mistrza” pisze o nich w taki sposób, że jest całkowicie zrozumiałe, dlaczego wielu warcabistów w swoich pamiętnikach zarzuca mu „oszukańcze działania”, zapewnia, że „jego arogancja i mściwość nie znały granic”, nazywa go „zatwardziałym oszustem”…

Jako warcabista Kuperman przez długi jeszcze czas uczestniczył w życiu warcabów, udowadniając, jak absurdalne są rozważania, że rzekomo stracił umiejętność gry. Nawet po osiemdziesiątce z łatwością pokonywał arcymistrzów, którzy byli znacznie młodsi od niego, jeśli „zapomnieli się”. Czterokrotnie zdobył tytuł mistrz Pan Ameryki (w 1983, 1985, 1987 i 1995) i osiem razy wygrał mistrzostwa USA. Kuperman nadal brał udział w mistrzostwach świata. Oczywiście nie zdobył już tytułu, ale zawsze plasował się w górnej połowie tabeli. Zmarł w 2006 roku, tuż przed swoimi 84. urodzinami…

Iser Kuperman był postacią bardzo kontrowersyjną i błędem jest malowanie jego ścieżki sportowej tylko w różowych kolorach. Był jednak wyjątkowo wielką osobowością warcabową. Może kiedyś ktoś napisze pełną biografię Kupermana. W międzyczasie tysiące miłośników warcabów na wszystkich kontynentach nadal uczy się z jego partii, z jego książek, które wciąż są wysoko cenione. I nie da się usunąć Kupermana z historii warcabów. On sam jest historią.

Część druga 

Henk Fokkink 
Iser Kuperman: Życie dla warcabów

(Polskie Warcaby 2/2002)

Isera Kupermana uważa się na Zachodzie za legendę warcabów. Za ambasadora warcabów. I nie bezpodstawnie!

W całej warcabowej historii nikt nigdy, nawet oficjalne federacje całych państw, nie zrobiły tyle, ile zrobił Kuperman dla propagandy warcabów i teorii gry. Seria jego wspaniałych sukcesów trwa do chwili obecnej. A przecież 21 kwietnia 2002 roku skończy 80 lat i w dalszym ciągu jest jednym z silniejszych warcabistów na świecie.

Zaczął grać w 1935 roku mając 13 lat. Z początku pod kierunkiem wybitnego warcabowego pedagoga Siemiena Jakowlewicza Nagowa w rosyjskie warcaby, a od 1953 roku, w wieku 31 lat – w warcaby stupolowe. Przez te 67 lat rozegrał ponad 3000 turniejowych partii. Przyniosło to jemu 7 razy tytuł mistrza świata.
W 1993 roku w Brazylii, mając 71 lat został mistrzem świata w blitza w warcabach 64-polowych pozostawiając w pokonanym polu takie gwiazdy 64-polówki jak A.Szwarcman, W.Wigman, I.Doska, G.Szapiro czy L.Loriwal. Trzykrotnie Kuperman był mistrzem ZSRR w rosyjskich warcabach. Pięciokrotnie był mistrzem USA w „64” i tyleż razy w stupolówce. Trzykrotnie zostawał mistrzem kontynentu Amerykańskiego.

Przez szereg lat, żyjąc w ZSRR był pierwszy na oficjalnych listach rankingowych, i jeszcze długo, będąc już na emigracji, otwierał listę rankingową. Jeszcze 3 lata temu był w pierwszej 10 listy FMJD. Wygrał ponad 60 międzynarodowych turniejów. W kwietniu 1958 roku po wygraniu turnieju pretendentów w Rotterdamie FMJD ustanowiła tytuł międzynarodowego arcymistrza (do tego czasu istniał tylko tytuł mistrza międzynarodowego) i Kupermanowi jako pierwszemu przyznano ten tytuł.

Pierwsze telegramy z gratulacjami otrzymał wówczas od mistrza świata w szachach Michaiła Botwinnika i arcymistrza Salo Flora. Również i w ZSRR jego tytuł arcymistrzowski ma numer 1. W 1958 roku jako pierwszy zdobył dla swojego kraju koronę mistrza świata.

Kuperman rozegrał ponad 600 symultan, w których rozegrał ponad 20.000 partii, a które obserwowało około 200-300 tysięcy ludzi.

Nakład jego 40 książek przekroczył razem pół miliona egzemplarzy. Jego książki były publikowane po rosyjsku, ukraińsku, francusku, holendersku, portugalsku, estońsku, angielsku i.. dla niewidomych (!).

Wiele z jego publikacji wprowadzały nową systematykę, obowiązującą do dziś.

Iser Kuperman dla popularyzacji warcabów odwiedził 31 państw ! W wielu z nich rozmawiał z ministrami i koronowanymi głowami. Z niektórymi znajomość zdołał rozwinąć do przyjaźni. W znaczący sposób przyczynił się do rozwoju warcabów w wielu krajach.

Często sam bezpośrednio uczestniczył, bądź inspirował organizacje turniejów.
W Holandii jest klub brydżowy imieniem Kupermana, a w Brazylii klub noszący jego imię. Na Curacao rozgrywa się turnieje jego imienia.

Podstawowa myśl działań Kupermana, to pokazać naszą grę światu, pokazać, że warcaby są potrzebne, że to sport umysłowy, którym mogą się pasjonować wszyscy: mężczyźni, kobiety, dzieci, inwalidzi.

Część trzecia 

Zygmunt Pawlicki 
Warcabowe bibliografie I.J.Kuperman

(Polskie Warcaby 3/2002)

Dwudziestego pierwszego kwietnia Iser Josifowicz Kuperman ukończył 80 lat. Jest to potwierdzona przez mistrza data urodzin, chociaż w jego książkach można spotkać inne dane. Jego zasługi na polu popularyzacji warcabów są nieporównywalne z działalnością jakiegokolwiek innego warcabisty na świecie. Kuperman to nie tylko znakomity warcabista, wielokrotny mistrz świata, ale jednocześnie wyśmienity propagator naszej gry, autor ponad 40 wspaniałych książek warcabowych. Mimo, że nasz cykl warcabowych bibliografii dotyczy tylko literatury poświęconej warcabom międzynarodowym, to i tak istnieje w przypadku Kupermana duże niebezpieczeństwo pominięcia któregoś z jego dzieł. Dlatego będę wdzięczny za wszelkiego rodzaju uzupełnienia i korekty.

W krótkim przeglądzie edytorskim nie sposób dokonać dokładnej analizy twórczości Kupermana. Niektórymi książkami zajmę się dokładnie w przyszłości, teraz chciałbym Czytelników przekonać o tym, jak ogromny jest dorobek naszego jubilata.

Na jego książkach uczyliśmy się wszyscy gry w warcaby, bo też są one swoistymi podręcznikami samouczkami. Książki napisane z Barskim i Keskerem są prawdziwymi arcydziełami, które wprowadzają adeptów w cudowny świat, kryjący mnóstwo warcabowych nowinek. Kuperman to również znakomity narrator. Jego talent prozatorski można podziwiać w autobiografiach „Na czarnych przekątnych”, wydanych jeszcze w Związku Radzieckim i tej „odważniejszej” – „Damgeheim-staatsgeheim”, która ukazała się już po jego wyjeździe na Zachód.

A oto dorobek edytorski Kupermana.

W wykazie książek zastosowano następujący schemat: tytuł oryginału, polskie tłumaczenie tytułu, język wydania,

ilość stron, miejsce i rok wydania, krótkie określenie kategorii książki.

Kuperman, Iser Josifowicz:

  1. (współautor: Barskij J.P.): Кaк игрaют в стoклeтoчныe шaшки (Jak grają w warcaby stupolowe), j. rosyjski, 136 str., Moskwa 1972 ( gra ogólna ).
  2. (współautor: Barskij J.P.): Кoрoль ma йoгo прeм’єр-мiнiстр (Król i jego premier), j. ukraiński, 148 str., Kijów 1966 (zbiór opowiadań szachowo-warcabowych).
  3. (współautor: Barskij J.P.): Стoклиткoви шaшки ( Warcaby stupolowe), j.ukraiński, 308 str., Kijów 1961 ( gra ogólna ).
  4. Нa чoрниx дiaгoнaляx . ( Na czarnych przekątnych), j.ukraiński, 256 str., Kijów 1969 ( autobiografia ).
  5. Нa чeрныx диaгoнaляx . ( Na czarnych przekątnych ), j. rosyjski, 320 str., Moskwa 1970 (autobiografia).
  6. Нa чoрниx дiaгoнaляx . ( Na czarnych przekątnych ), j. ukraiński, 280 str., Kijów 1977 ( autobiografia).
  7. (współautor: Kesker J.W.): Rahvusvahelise kabe alused (Zasady gry w warcaby międzynarodowe), j. estoński, 512 str., Tallinn 1961 ( gra ogólna ).
  8. Damgeheim – staatsgeheim. (Tajemnice warcabowe i państwowe), j. niderlandzki, 160 str., 1983 (autobiografia).
  9. Dammen met Koeperman (Warcaby z Kupermanem), j.niderlandzki, 232 str., Utrecht/Antwerpen 1970 (holenderskie wydanie pozycji 26 „Warcaby na stupolowej warcabnicy).
  10. De eerste stap naar het wereldkampioenschap. (Pierwszy krok do mistrzostwa świata), j. niderlandzki, 194 str., Den Haag 1983 ( holenderskie wydanie „Gry pozycyjnej”, gra ogólna).
  11. Frans Hermelink. (Frans Hermelink), j. niderlandzki, 66 str., Lent (zbiór praktycznych kompozycji z analizą, 114 diagramów).
  12. Leren kombineren (Nauka kombinacji), j.niderlandzki, 66 str., Den Haag 1982 (holenderska wersja „Kombinacji w debiucie”).
  13. Opsluitingsposities. (Pozycje związane), j.niderlandzki, 80 str., 1976 (gra środkowa).
  14. Praktische damkombinaties 31. (Praktyczne kombinacje warcabowe z pola 31), j.niderlandzki, 128 str., Boston/Huissen 1984 ( zbiór kombinacji, 348 diagramów).
  15. Praktische damkombinaties 32. (Praktyczne kombinacje warcabowe z pola 32), j.niderlandzki, 144 str., Huissen 1983 (zbiór kombinacji, 396 diagramów).
  16. Praktische damkombinaties 33. (Praktyczne kombinacje warcabowe z pola 33), j. niderlandzki, 144 str. (zbiór kombinacji, 390 diagramów).
  17. Praktische damkombinaties 34. (Praktyczne kombinacje warcabowe z pola 34), j. niderlandzki, 192 str., 1981 r.(zbiór kombinacji, 522 diagramy).
  18. Praktische damkombinaties 35. (Praktyczne kombinacje warcabowe z pola 35), j. niderlandzki, 144 str., Dordrecht 1983 (zbiór kombinacji, 396 diagramów).
  19. Praktische damkombinaties 36/38. (Praktyczne kombinacje warcabowe z pól 36 i 38), j. niderlandzki, 152 str., 1985 r. (zbiór kombinacji, 429 diagramów).
  20. Praktische damkombinaties 37/39. (Praktyczne kombinacje warcabowe z pól 37 i 39), j.niderlandzki, 134 str., 1985 r. (zbiór kombinacji, 377 diagramów).
  21. Praktische damkombinaties 40. (Praktyczne kombinacje warcabowe z pola 40), j.niderlandzki, 144 str., São Paulo 1986(zbiór kombinacji, 404 diagramy).
  22. Praktische damkombinaties 44/45/47/48/49/50. (Praktyczne kombinacje warcabowe z pól 44/45/47/48/49/50), j. niderlandzki, 160 str., São Paulo 1986 (zbiór kombinacji, 429 diagramów).
  23. Дeбютныe кoмбинaции нa 100-клeтoчнoй дoскe. (Kombinacje w debiucie na 100-polowej warcabnicy), j. rosyjski, 72 str., Moskwa 1970 (kombinacje w debiucie).
  24. Зa свитoву кoрoну (O światową koronę), j. ukraiński, 152 str., Kijów 1963 (autobiografia).
  25. Кoмбинaциoннaя игрa в мeждунaрoдныe шaшки. (Gra kombinacyjna w warcabach międzynarodowych), j. rosyjski, 82 str., Tallinn 1976 (zbiór 105 kombinacji).
  26. Шaшки нa стoклeтoчнoй дoскe. (Warcaby na stupolowej warcabnicy), j.rosyjski, 208 str., Kijów 1967 (gra ogólna).
  27. Пoзициoннaя игрa нa стoклeтoчнoй дoскe. (Gra pozycyjna na stupolowej warcabnicy), j.rosyjski, 264 str., Kijów 1974 (gra ogólna).
  28. Стрaтeгия в стoклeтoчныx шaшкax. (Strategia w warcabach stupolowych), j.rosyjski, 248 str., Moskwa 1964 (gra ogólna).
  29. Тaктикa в стoклeтoчныx шaшкax. (Taktyka w warcabach stupolowych), j. rosyjski, 192 str., Moskwa 1967 ( zbiór kombinacji ).
  30. Учись грaти в стoклиткoви шaшки (Nauka gry w warcaby stupolowe), j.ukraiński, 196 str., Charków 1968 (gra ogólna).
  31. Шкoлa игры в стoклeтoчныe шaшки. (Szkoła gry w warcaby stupolowe), j.rosyjski, 200 str., Kijów 1970 (gra ogólna).
  32. Шкoлa шaшкoвих кoмбiнaций. (Szkoła kombinacji warcabowych), j.ukraiński, 180 str., Kijów 1973 (zbiór kombinacji).
  33. (współautor: Kozłow, I.) Мы пoбeдили. (Zwyciężyliśmy), j. rosyjski, 256 str., Moskwa 1960 (historia warcabów i opis pierwszego mistrzostwa świata Kupermana w 1958 r.)
  34. (współautor: Barskij, J.P) Пpигoди нa клiткoвих пoлях (Przygody na polach szachownicy), j. ukraiński, 64 str., Kijów 1964 (opowiadania o tematyce szachowo-warcabowej).
  35. Premiers pas vers le titre. (Pierwsze kroki do tytułu), j.francuski, tom I – 170 str., tom II – 170 str., Paryż 1996 (francuskie wydanie „Gry pozycyjnej”, gra ogólna).
Na zdjęciu autor artykułu w towarzyskiej pogawędce w Hadze w 1996 roku, z samym I.J.Kupermanem. Jakość zdjęcia nie jest najlepsza, ale obok Kupermana leżą „Polskie Warcaby” (!) które mu bardzo przypadły do gustu.